 | Zwaanspoort [5] |  | | | | Nummer: | 319 | | Andere namen: | Moeder Iems [of Jems]poort | | Adres voor 1871: | Wijk 7 nr. tussen 405 en 407 | | Adres na 1871: | Uiterstegracht ca. 10-14 |
Beschrijving: | De zes of zeven huisjes tellende poort lag aan de westzijde van de Uiterstegracht, dicht bij de Nieuwe Rijn. Op fol. 185 van het Bonboek wordt de poort bij naam genoemd; er staat: ‘in ’t Swaenpoortgen’.
Aan de hand van verschillende waarbrieven is het goed mogelijk om haar ontstaan te volgen. Het begint met de drapier Sander Aelbertsz. [van Quackenbosch] die in het Grachtenboek wordt vermeld als eigenaar van een perceel met een breedte van bijna 10 meter dat waarschijnlijk tot halverwege de Hooigracht doorliep. Bij de verkoop in 1588 aan Pieter Segersz. wordt het omschreven als een huys ende erve mit een poort daer onder gaende. In de 16e eeuw gaat het om een toegang tot het nog onbebouwde achtererf dat daarna van lieverlee wordt bebouwd – en daarmee een bekend patroon volgt dat men elders in de stad aantreft.
Dat blijkt in 1606 te zijn gebeurd toen het perceel, inmiddels bestaande uit zes huyskens ofte cameren met een poorte ofte gange daertoe behoorende, werd verkocht aan de chirurgijn Adriaen Pietersz. Uit de verkoopvoorwaarden blijkt dat er sprake is van een bornput (een grondwaterput) die door de bewoners aan de zuidzijde van de poort ten eeuwigen dagen mag worden gebruikt en die als zodanig ‘recht van overpad’ hebben. Aangaande het gebruik van het bIeyckvelt en de bij de huisjes behorende plaetse worden zelfs twee bewoonsters van het ‘principale’ huis, Neeltgen Claesdr. en Brechtgen Cornelisdr., bij naam genoemd.
In een waarbrief uit 1708 wordt de poort vermeld als Moeder Iemspoort (wat ook gelezen kan worden als Moeder Jemspoort omdat er toentertijd nog geen onderscheid werd gemaakt tussen de letters i en j). Over de oorsprong van deze (overigens eenmalige) benaming is niets bekend.
Salomon van der Paauw noemt de poort in zijn opgave van ca. 1850. Daarna wordt niets meer van de poort vernomen.
Aantekeningen bij Waarboek-vermeldingen:
- Waarboek 67 O 1587: Sander Aelbertsz., drapier verkoopt aan Pieter Segersz. een huys ende erve mit een poort daer onder gaende, staende ende gelegen opte Uyterstegraft aen de westzijde. Belendt ende belegen hebbende aen d’een zijde Jacob Willemsz. Prins ende aen d’ander zijde Maritgen Cornelisdr., weduwe van wijlen Bouwen Pietersz. mit een [halve?] scheytmuyr, streckende voor uyte voorseyde graft tot achter aen Lambrecht Jacobsz. erve
- Waarboek 67 2G 1606: De erfgenamen van Neeltgen Bouwendr. verkopen aan Adriaen Pietersz., chirurgijn zes huyskens ofte cameren met een poorte ofte gange daertoe behoorende, staende ende gelegen opte Uyterstegraft, wesende de voorseyde huyskens ofte cameren int geheel belent aen d’eene zijde Daniel Melisz., lindewever ende aen d’ander zijde CornelisAdriaensz., pottebacker, streckende mitte voorseyde poorte ende gange die jegenwoordich belent es, te weten aen d’eene zijde de huysinge van Jan Giellisz., backer ende Maerten Gerytsz., baggerman, ende aen d’ander zijde Jacob Andriesz. gesubstitueert secretarys tot Delft, voor vande Uyterstegraft voorseyt tot achter aen DirckGerytsz. van Hogeveen, brouwer in De Spaa, Jan Fredericxz., wijncoper ende Jan Giellisz., grootwercker.
- Waarboek 67 6K 1699: fol. 218: Maria Plesson verkoopt aan Jacob de Vos een huys ende erve staende aen de westzijde van de Veststraet op den hoek van de Maria Gielenpoort. Belend aen de eene zijde de voornomde poort ende aen de ander zijde Jaequemijntge van Ende.
en
fol. 219: Maria Plesson verkoopt aan Jacob de Vos twee huysen ende erven, staende het ene op de Uyterstegraft omtrentden Nieuwen Rijn agter de brouwerij van de Roo Leeuw, belend aen d’eene sijde dhr. Dirck van Vesanevelt eene gemeene poort of gange ende ’t andere in sekere poort of gange nevens ’t voorgaende, belend aen de eene de voorseyde gange ende aen d’ander zijde dhr. Van Vesanevelt.
- Waarboek 67 6P 1707: De erfgenamen van Jacob de Vos verkopen aan Claas Boomhouwer een huys ende erve aan de westsijde van de Uyterstegraft tussen den Nieuwen Rhijn en de Groenesteegh, belent aan de eene sijde de Moeder Iemspoort (bonboek fol. 184) ende aan de ander sijde Claas Arentsz., pottebacker (bonboek fol. 183) , strekkende tot agter aan [wordt niet vermeld]
|  | | Mogelijk markeert de deur (tussen lantaarnpaal en boom) van de al lang geleden afgesloten Zwaantjes-poort. De toegang wordt ook op de stadsplattegronden van 1826, 1879 en 1899 aangegeven. |
|
Vermelding in archiefbronnen: | | Grachtenboek 54 | fol. 54 | 1584-07-09 | | Vetus-1585 | fol. 276v (Bonboek fol. 184v) | 1585 | | Waarboek 67 O 1587 | fol. 119v | 1588-02-26 | | Oud-belastingboek 1601 | fol. 578v-579 (Bonboek fol. 184v) | 1601 | | Waarboek 67 2G 1606 | fol. 152v | 1606-06-07 | | Bonboek (6623, Nicolaasgracht) | fol. 184-187v | 1642 na | | Waarboek 67 6K 1699 | fol. 218 en 219 | 1700-05-13 | | Waarboek 67 6P 1707 | fol. 267 (bonboek fol. 183v) | 1708-01-04 |
Vermelding in andere bronnen: | | Geref. Ondertrouwreg | XX fol. 61 | 1785-09-23 | | Sander Aelbrechtsz van Quackenbosch | Historisch Leiden In Kaart | 2025 | | | Poortbebouwing
Namen en adressen, aantallen woningen en bewoners, woninggrootte en kwaliteit | | 1. 1850 (ca.) Opgave S. van der Paauw
2. 1853 Buurtkaart
3. 1871 Huisnommerboek 1871
4. 1879 Kaart Van Campen 1879
5. 1892 Aanleg waterleiding -
- aangelegd [A]
- door eigenaar geweigerd [G]
- eigenaar weigert betaling [AG]
6. 1892 Aantal woningen
7. 1892 Aantal bewoners
8. 1899 Kaart Van Campen 1899 | Woningonderzoek
1913 | Aantal
vertrekken
per woning
in 1912/13 | Woning-
onderzoek 1922 | | 1900 | 1912 | | aantal woningen | aantal bewoners | aantal woningen | aantal bewoners | 1 | 2 | 3 | zeer slecht | slecht | vrij slecht | redelijk | | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | | x | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
|
|
